SZKOŁY NA MURANOWIE

Autorzy opisu Muranowa, pod koniec XIX stulecia stwierdzili: [...] Pomijamy całą uboższą część tej dzielnicy, złożoną z małych, po większej części drewnianych domów zamieszkałą przez ludność ubogą - nie ma tu bowiem nic godnego widzenia. Są to ulice: Pawia, Przypawia (dziś zamknięta), Nowo Karmelicka, Niska, Stawki, Wołyńska. Na wyróżnienie zasługuje jedynie ulica Gęsia [...] ciągnie się od Nalewek wprost Franciszkańskiej do Okopów, a właściwie do Domu Przedpogrzebowego Cmentarza Żydowskiego. Tą ulicą ciągną wszystkie pogrzeby tego wyznania. Ulica ta na przestrzeni od Nalewek do Dzikiej jest dość handlowa. Pod nr 8 znajduje się dom, który pierwotnie mieścił głośną w swoim czasie szkołę rabinów, a dziś znajduje się tutaj progimnazjum filologiczne I-sze, będące szkołą, odpowiadającą 4-em niższym klasom gimnazjalnym [1]. Gęsto zaludnione obszary Muranowa  już bardzo wcześnie posiadały kilka szkół różnego typu i stopnia.
 W carskich czasach szkoły dzieliły się na niższe (elementarne i powiatowe) oraz średnie gimnazja; specjalne rządowe, ogólno rządowe, prywatne męskie i pensje żeńskie. Franciszek M. Sobieszczański informował: "Szkoły elementarne. Oprócz zwyczajnych rządowych i prywatnych, istnieją nadto dwie rządowe z oddziałami dodatkowemi i z kierunkiem technicznym.["2] Skromną oświatę państwową wspierały szkoły utrzymywane przez gminy wyznaniowe: katolickie, ewangelickie i żydowskie[3].
Na początku XIX wieku było w dzielnicy kilka placówek opiekuńczych i szkół elementarnych wyznań: ewangelickich i żydowskich. Mówiąc o elementarnym szkolnictwie żydowskim należy podkreślić fakt, że w tradycyjnych rodzinach, już mali chłopcy byli zapoznawani z alfabetem hebrajskim, a pierwszym stopniem edukacji publicznej był cheder – (wg hebr.- izba). W tej swego rodzaju plebejskiej szkole religijnej, sponsorowanej przez rodziców, obowiązkową naukę pobierały dzieci do 12 roku życia. W chederach niższego stopnia panującą metodą było nauczanie pamięciowe, oparte na melodyjnym powtarzaniu za nauczycielem, zwanym mełamedem [...] W XIX w. pod wpływem m.in. haskali i nowych nurtów w szkolnictwie ogólnym poddano tę formę miażdżącej krytyce [...] Jednakże z drugiej strony trudno nie zauważyć, że decydowały one o praktycznym braku analfabetów wśród męskiej części ludności żydowskiej oraz o specyficznym wyrobieniu umysłowym całej populacji[4] .
O fatalnych warunkach nauki, w większości tego typu placówkach, m.in.: na Nowolipiu nr 34 i Gęsiej 18, najlepiej świadczy opis przytoczony przez Zofię Borzymińską: "dzieci w komplecie zapisowym lub w zbliżonej doń liczbie zgromadzone na ziemi lub tylko przy ścianach z wielka niewygodą dla i uczącego, jak i dla siedzących w ławkach miejsce znaleźć mogą. Zaduch z takiego natłoku wynikający smutne na samym wstępie robi wrażenie, a na zdrowie szczególniej dziecinne szkody wpływ wywierać musi, nadto, że ze zbytecznego natłoku wynika przeciążenie nauczycieli, a razem z tym, trudności nauki i nadzoru" [5]. Pod koniec XIX wieku największą renomą pośród szkół wyznaniowych cieszyły się dwie żydowskie, dwuklasowe szkoły męskie przy ul. Franciszkańskiej 7, i ul. Leszno 100. W 1901 roku za pieniądze rodu Krollów, zarząd warszawskiej gminy żydowskiej, w nowo pobudowanym domu przy ul. Gęsiej 43 zorganizował żłobek, ochronę i szkołę religijną dla dzieci z ubogich rodzin, zwanych Zakładem Wychowawczym im. Markusa Krolla.
 Szkolnictwo elementarne i opiekę nad dziećmi wspierali też ewangelicy. Placówkę przy ul. Smoczej nr 25 utrzymywali fabrykanci ewangelickiego wyznania, bracia Pfeifferowie: udzielają przychodzącym dzieciom ubogich rodziców żywność i dzienne schronienie, nauczają początków religii, czytania i lekkich robót ręcznych. Na Okopowej przy garbarni pp. Temler i Szwede: mieści się ochrona ubogich dzieci pod opieką Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności, utrzymywana kosztem wyłącznym właścicieli fabryki. Do grona filantropów należeli też właściciele browaru z ul. Wroniej panowie: Błażej Haberbusch, Konstanty Schiele i Henryk Klawe. W latach osiemdziesiątych XIX w. przy ul. Wroniej 31 wybudowali gmach, w którym zorganizowano ochronkę, przedszkole (freblówkę). Spośród szkół finansowanych przez ewangelików, wymienić trzeba szkołę rzemieślniczą założoną przez garbarza Karola Jana Szlenkiera. O zadaniach tego typu placówek pisano: szkoły rzemieślniczo - niedzielne, utrzymywane dla terminatorów rzemieślniczych, których majstrowie pod odpowiedzialnością posyłać tam winni w każdą niedzielę i święto, są w zakresie szkół elementarnych, a nadto uczą najpotrzebniejszych dla rzemieślników wiadomości z technologii.[6]
  Szkoła Rzemieślnicza im. Karola Szlenkiera, działała już od 1880 roku, początkowo przy garbarni na ul. Leszno 71, później przy ul. Wolność 13. Miejska szkoła kształciła dzieci robotników w szerokim zakresie prac manualnych.
 Podobny zawodowy charakter miały szkoły kupieckie, o których pisano: Szkoła niedzielno - handlowa usposabia uczniów kupieckich na expedyentów, korrespondentów i buchhalterów handlowych.[...] Wszyscy kupcy warszawscy obowiązani są pod odpowiedzialnością posyłać uczniów swoich do tejże szkoły. Nauka w systemie niedzielno - świątecznym trwała cztery lata, a każdy rok szkolny zaczynał się od 1 stycznia.
 Walcząc z wszechwładnie panującym analfabetyzmem, z inicjatywy Ewy Karoliny z Sułkowskich hr. Potockiej, przy ul. Żytniej 9, w roku 1862 utworzono Zgromadzenie Sióstr Matki Bożej Miłosierdzia. Siostry zakonne opiekując się moralnie zaniedbanymi dziewczętami i kobietami, pomagały im zdobyć wykształcenie zawodowe i zorganizować warunki godziwego bytu. Podobny, katolicki charakter miał Dom Rodziny Maryi mieszczący się w pałacu Zgromadzenia Sióstr Franciszkanek Rodziny Maryi przy ul. Żelaznej 97. Od 1814 roku działało w Warszawie katolickie Towarzystwo Dobroczynności, które przy ul. Nowolipki 33 zorganizowano ochronę. Towarzystwa, na miarę swoich możliwości, opiekowało się sierotami, dziećmi ubogimi, organizowało ochronki, żłobki, szwalnie dla dziewcząt. Prowadziło sieć bezpłatnych bibliotek publicznych, w których wspierano czytelników w procesie samokształcenia.
Pierwsza szkoła średnia została założona w tym rejonie już w 1828 roku w pałacu Działyńskich na Lesznie (budynek istnieje- wejście od ul. Solidarności lub od ul. Nowolipki), a była to Szkoła Wojewódzka Praktyczno - Pedagogiczna. W założeniu miała to być wzorcowa szkoła średnia, pełniąca rolę poligonu ćwiczeń dla absolwentów Instytutu Pedagogicznego, wyodrębnionego w 1826 roku z Uniwersytetu Warszawskiego. W 1832 roku powstała w tym samym budynku, Szkoła Tymczasowa Wydziałowa, od 1833 do 1842 roku funkcjonująca jako gimnazjum. Potwierdza to zachowana na elewacji wschodniej tablica: Tu w dawnym gimnazjum na Lesznie działał Karol Levittoux, założyciel i przywódca warszawsko - łukowskiej młodzieżowej organizacji spiskowej, inicjator strajku szkolnego 1841 r. Dzielny gimnazjalista-konspirator, aresztowany przez policję, aby nie składać obciążających przyjaciół zeznań, popełnił samobójstwo w więziennej celi.
W okresie 1842-1848 szkoła miała swoją siedzibę na ul. Nowolipki 5 (nr hip. 2404 i 2405), później nry policyjne 11-13-15. W 1848 roku II Gimnazjum zlikwidowano, a na jego bazie utworzono Instytut Szlachecki działający do 1854 roku na Nowolipkach, po czym przeniesiono go do specjalnie zbudowanego gmachu na ul. Wiejską, gdzie istniał do 1862 roku. Po wyprowadzeniu się Instytutu, zespół o dwóch skrzydłach jednopiętrowych oraz oficyny dwupiętrowej na Nowolipkach nie miał użytkownika. Dopiero od 10 października 1857 roku rozpoczęła działalność w nim pięcioklasowa Pensja Żeńska Rządowa nazwana od 1860 roku - Maryjską. Na pensji uczyło się 66 uczennic, bo koszt nauki był wysoki i wynosił 150 rubli srebrem plus 15 rs wpisowego rocznie. Po przeniesieniu z Puław Instytutu Aleksandrowskiego i po połączeniu z pensją, nową w formie szkołę nazwano Instytutem Aleksandryjskio - Maryjskim Wychowania Panien. W systemie siedmioletniego kształcenia uczyło się w nim 225 pensjonarek. Po sześciu latach edukacji, ostatni rok był kursem pedagogicznym przeznaczonym dla kandydatek na guwernantki. W dziejach parceli napisano: Pod Nr 11, 13 i 15 znajduje się dom wzniesiony początkowo na Instytut Szlachecki, następnie mieścił się tu Instytut Maryjski Wychowania Panien, a w końcu Gimnazyum Klasyczne, dawniej I-sze dziś II-gie.
 W drugiej połowie XIX wieku bazą lokalową oświaty były głównie prywatne budynki adoptowane do celów szkolnych. Dotyczyło to przede wszystkim szkół elementarnych i pensji, a do użytku edukacji średniego szczebla przystosowano obiekty m.in. poklasztorne. Np. Szkoła Powiatowa Czwarta miała swą siedzibę w dawnym budynku zakonnym o. karmelitów trzewiczkowych przy ul. Leszno (nr hip. 671a), a Szkoła Powiatowa Realna o kierunku handlowym u o. dominikanów przy ul. Freta. Ponadto celom edukacyjnym nadal służyły obiekty z czasów Królestwa Polskiego m.in.: stary pałac Działyńskich na Lesznie jako Szkoła Powiatowa Druga; kamienica Flamma, przy tej samej ulicy, Szkoła Powiatowa Trzecia. Dopiero w 1843 roku wzniesiono specjalny gmach przy ul. Gęsiej 8 (róg Nalewek) i umieszczono w nim, działającą od 1829 roku Szkołę Powiatową Czwartą, dawne Collegium Regium, a następnie Szkołę Rabinów (1826-1862). Szkoła Rabinów miała na celu kształcenie młodzieży starozakonnej na zdatnych rabinów, na nauczycieli w niższych szkołach tego wyznania, oraz  do rozmaitych urzędniczych w pomienionym wyznaniu posług. Językiem wykładowym był polski, a program nauki podzielony był na dwie części: przedmioty religijne i świeckie. Nauka trwała 5 lat, a pobierało ją rocznie ok. 150-220 uczniów. "Opłata roczna jest Rs. 7 kop. 50 w dwóch półrocznych ratach, a nie mogący uiścić takowej, winni zlożyć przy zapisie świadectwo ubóstwa, oprócz innych dowodów wymaganych od uczniów" - pisano w regulaminie. Od 1837 roku szkoła była dofinansowywana przez magistrat Warszawy. Pierwszą siedzibą Szkoły Rabinów był dom przy ul. Gwardii nr hip. 1972 na terenie obecnej Cytadeli; następnie przy ul. Krochmalnej nr hip. 959, od 1839 przy ul. Nalewki nr hip. 2257. Od 1845 r. znalazła swa siedzibę w budynku na ul. Gęsiej nr 8. Tam też dotrwała do jej rozwiązania w 1862 roku. Marian Fuks podaje, że szkoła ta należała do najosobliwszych w swoim rodzaju. Świadczy o tym już fakt, że w ciągu trzydziestu sześciu lat swego istnienia, mimo swojej zobowiązującej przecież nazwy i planowego założenia – nie wykształciła ani jednego...rabina. Za to z jej murów wyszły całe zastępy świeckich inteligentów, wykształconych ludzi wielu zawodów, kupców, bankierów, uczonych, artystów, działaczy społecznych i politycznych, a także wcale niemała grupa neofitów.[7] Zachowawcze środowiska żydowskie oceniały szkołę bardzo krytycznie, a to głównie że sprzyjała asymilacji ludności żydowskiej z polską.
 Pod koniec XIX stulecia na Muranowie działały jeszcze: wspomniane już Gimnazjum Męskie Drugie przy ul. Nowolipki 11-15, oraz szereg szkół prywatnych męskich i żeńskich: Szkoła Żeńska Heleny Halpernowej, humanistyczna nauczająca w okresie 1892 - ok. 1929 na Nowolipiu pod nr 3; Gimnazjum Żeńskie Cecylii Brojdo, humanistyczne (1894 - ok. 1930) ul. Dzielna 20; 8-klasowe Gimnazjum Męskie Eweliny Meyzlerowej matematyczno-przyrodnicze, z lat 1888-1921, ul. Świętojerska 22.
 Gimnazjum Żeńskie Pierwsze przy ul. Rymarskiej 1, Szkoła Rysunkowa pod tym samym adresem w gmachu dawnej Komisji Przychodu i Skarbu; Progimnazjum Filologiczne Męskie Pierwsze przy ul. Gęsiej 8, Czteroklasowa Szkoła Realna Łopuskiego przy ul. Leszno 1 oraz założona w 1866 r. Pensja Żeńska p. Thalgrun przy ul. Pawiej 6 z czasem przekształcona na 8-klasowy humanistyczny Zakład Naukowy Żeński Fryderyki Thalgrunowej przy pl. Krasińskich 8, zlikwidowane w 1921 r. Od 1885 do 14 października  1906 roku w szkołach obowiązkowym językiem wykładowym był rosyjski. Z innych prywatnych szkół na  początku XX w. na Muranowie zorganizowano następujące placówki:
Gimnazjum Żeńskie Estery Turynowej, humanistyczne działające w okresie 1900-1922 r. przy ul. Świętojerska 16; 7- klasowa humanistyczna Szkoła Żeńska Marii Tenenbau Tenenbaum, działające w latach 1908-1921 na ul. Świętojerska 22; 7-klasowa Szkoła Żeńska Rozalii Nachtigal, humanistyczna, (ok. 1908-1921) ul. Muranowska 16; 4-klasowa Szkoła Żeńska Marii Lipskie, matematyczno-przyrodnicza (1909-1928) ul. Leszno 50; 4- klasowe Gimnazjum Żeńskie Szejny Ajzenberg, humanistyczne (1912 - ok. 1924) ul. Dzika 5; 4-klasowa Szkoła Żeńska Felicji Zyssfeldowej, humanistyczna, założona ok. 1916 zamknięta przed 1921 r. ul. Nowolipki 22; 8-klasowe Gimnazjum Męskie Stefana Chrupczałowskiego, humanistyczne (ok. 1916-1921), ul. Przejazd 5; Gimnazjum Koedukacyjne Felicji- Buki Cygielsztrajch, matematyczno-przyrodnicze (1917-1933) ul. Orla 11; 4-klasowa Szkoła Żeńska Heleny Fulskratówny, humanistyczna (1919-1921) przy ul. Nowolipki 30; 8-klasowa Szkoła Żeńska Róży Róży Lejbsonowej i Ski, humanistyczna (1919-1921) ul. Rymarska 12; Gimnazjum Męskie Stefana, K. Łapińskiego, S. Surdykowskiego i S. Jocza, humanistyczne (1921-1922) ul. Przejazd 5; Gimnazjum Męskie Teofila Sadkowskiego o profilu matematyczno przyrodniczym działało w latach 1915-1931 przy ul. Leszno 84; III Gimnazjum Męskie Związku Zawodowego Nauczycielstwa Polskiego Szkół Średnich, humanistyczne pracujące w okresie 1922-1932 na ul. Nowolipki 29.
    Państwowe szkolnictwo polskie lat dwudziestolecia międzywojennego przeszło wiele przeobrażeń[8]. W okresie międzywojennym okolice Muranowa wzbogaciły się o kilka nowych obiektów szkolnych finansowanych przez rząd II RP lub magistrat 1 września 1937 roku oddano do użytku budynki szkolne zbliżone formą: przy ul. Stawki (obecnie nr 4 i 5 / 7) oraz w narożniku ul. Leszno i Żelaznej 86/88 na potrzeby Publicznych Szkół Powszechnych nr 56 i 119. (ob. siedziba Urzędu Dzielnicy Wola). Autorami projektu byli: T. Ćwierdziński i R. Sołtyński. "Zgodnie z programem Min. R. i O. P każda szkoła posiada 7 izb lekcyjnych, salę robót ręcznych i przyrody. W suterenach znajdują się wspólne dla wszystkich szkół dożywialnia z kuchnia i natryski. Centralnie zaprojektowana sala gimnastyczna posiada wygodny dostęp dla każdej szkoły; przy szkole przewidziane są również niezależne boiska" [9]. O budynku szkoły przy ul. Żelaznej, prezydent Stefan Starzyński (1893-1939?) napisał: "zajmuje jedną kondygnację z własną klatką schodową. Cztery oddzielne wejścia prowadzą wprost do szatni w suterenach, skąd po rozebraniu się już innym biegiem przechodzą do pomieszczeń szkolnych. Rodzice i interesanci mają dostęp do kancelaryi, nie spotykając się ze szkołą.[...]"[10] Vis a vis tego budynku – w latach 1920-1939 działało Prywatne Gimnazjum i Liceum Męskie Towarzystwa Szkoły Średniej „Collegium” nr 89 o klasach profilu humanistycznego i  matematyczno- przyrodniczego, ul. Leszno 84. Na miejscu nieistniejącego dziś budynku, znajduje się głaz z tablica upamiętniająca działalność szkoły.
 
W latach 1930. ul. Leszno była centrum ogólnokształcącego szkolnictwa średniego, funkcjonowało tu aż pięć placówek tego typu, a na Nowolipkach kolejne trzy. Dla porównania dodam, iż na całym wschodnim brzegu Wisły było ich zaledwie siedem. Z zestawienia, prezentowanego w aneksie[11], wynika iż w tej części miasta średnie szkolnictwo ogólnokształcące było domeną prywatną i organizacji pozarządowych, a szkoły państwowe stanowiły zaledwie 13,3 proc. ogółu tego typu placówek w całym mieście (14 gimnazjów państwowych) i 6 samorządowych.
 Z państwowych szkół zawodowych wspomnieć trzeba,  że I Miejska Szkoła Rzemieślnicza im. Michała Konarskiego miała swą siedzibę na ul. Leszno: "Pod nr 62 położony jest plac, będący własnością szkoły imienia Konarskiego, na którym ma być dla szkoły, mieszczącej się dziś w lokalu prywatnym, wzniesiony dom własny".  Jednym z filantropów, który przyczynił się do powstania szkoły im. M. Konarskiego był mieszkaniec Willi Otwockich inż. Edward Diehl (1848-1900). Syn kupca warszawskiego Augustna i Chrystiany Wilhelminy z Hummlów.  Ewangelickiego wyznania publicysta- historyk, filantrop. Długoletni członek Kolegium Zboru Ewangelicko-Reformowanego z ul. Leszno w Warszawie. Aktywny działacz na rzecz oświaty i najbiedniejszych warstw społecznych m.in. działał w komitecie do walki z żebractwem i przy urządzaniu noclegowni dla bezdomnych. Dwupiętrowy budynek szkoły M. Konarskiego i piętrowe warsztaty wg projektu arch. Stefana Szyllera wzniesiono jeszcze za życia E. Diehla tj. w 1896 roku. W latach 1900-1939 szkoła funkcjonowała przy ul. Leszno 72. W latach wojny były tu tzw. szopy zakłady pracujące na zlecenie okupanta. W 1943 roku Niemcy spalili budynki szkolne, których nigdy nie odbudowano. Na pustej parceli przy ul. Solidarności opodal Urzędu Dzielnicy dziś znajduje się parking. (Od 1948 roku Zespół Szkół Mechaniczno-Elektrycznych im. Michała Konarskiego ma swą siedzibę przy ul. Okopowej 55 A.)
W okresie poprzedzającym wybuch drugiej wojny światowej nadal dynamicznie rozwijało się tu  średnie szkolnictwo wyznania mojżeszowego. Na potrzeby którego działało m.in. Seminarium Państwowe dla Nauczycieli Religii przy ul. Gęsiej. Jak widać z rejestru[12], szkół żeńskich było więcej niż męskich, ale o mniejszej liczbie uczniów. Przeważnie młodzież żydowska nie utrzymywała kontaktów ze swoimi chrześcijańskimi rówieśnikami. Nie łączyło ich harcerstwo ani kluby sportowe[13]. Grupy chasydzkie ostro krytykowały nawet ubiór sportowy dziewcząt: krótkie spodenki i obnażone ramiona, ćwiczących w Robotniczym Stowarzyszeniu Wychowania Fizycznego „Gwiazda” z siedzibami przy ul. Nowolipki 38, Dzikiej 21, Dzielnej 9 i na ul. Leszno 74 - gdzie miało własna salę sportową. W okresie międzywojennym młodzież wyznania mojżeszowego uprawiała sport głównie w: Żydowskim Towarzystwie Gimnastyczno – Sportowym ”Makabi” z siedzibą w pasażu Simonsa przy ul. Nalewki 2, w Stowarzyszeniu Robotniczym Wychowania Fizycznego „Jutrznia”, w Stowarzyszeniu Gimnastyczno-Sportowym ”Promień” przy ul. Sochaczewskiej 10, czy w Żydowskim Klubie Sportowym ”Hasmonea” z siedzibami kolejno przy ul. Ogrodowej 8, Granicznej 9 i Nowolipki 7.
 Lekkoatletykę i inne sporty katolicka młodzież uprawiała głównie na stadionie „Skry” przy ul. Okopowej 43/47 bądź „Polonii” przy Konwiktorskiej. Dużą popularnością wśród uczącej się młodzieży cieszyły się rekreacyjne spacery po pobliskim Ogrodzie Krasińskich i wypady do Ogrodu Saskiego[14].
 
  Aby zakończyć dzieje oświaty w tej części miasta, wspomnieć należy, że w 1948 roku szkolnictwo odzyskało budynki przy ul. Okopowej 55a, na potrzeby Technikum Mechaniczno-Elektrycznego im. M. Konarskiego i przylegające do szpitala św. Zofii przy ul. Żelaznej 86/88, które w latach 1942 - 1946 służyły za koszary wojsk niemieckich, a później Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego MSW. W tych ostatnich ulokowano zespół szkół ogólnokształcących nr 30 o jedenastoletnim cyklu nauczania (podstawówka, liceum- gimnazjów już nie było); siedmioletnie szkoły podstawowe nr 25, 78 i 174 dla młodzieży oraz wieczorową szkołę dla dorosłych. Oświata odzyskała też przedwojenne budynki szkolne przy ul. Stawki 5/7, (dawniej 21) zagospodarowane na potrzeby Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego, a po drugiej stronie ul. Stawki 4 dla zespołu zawodowego szkół ekonomicznych. W latach okupacji nazistowskiej, w obecnych budynkach uniwersyteckich, znajdowały się biura niemieckiego kierownictwa tzw. Umschlagplatzu.
Nowe gmachy, wznoszone od lutego 1949 kosztem 100 mln zł otrzymały m.in.: siedmioletnia Szkoła Podstawowa nr 4 przy ul. Nowolipie 6, zespół jedenastoletni nr 45 przy ul. Smoczej 6.  Na parterze okazałej, socrealistycznej kamienicy przy ul. Świętojerskiej 24 urządzono Szkołę Muzyczną I Stopnia im. Oskara Kolberga oraz Archiwum Dokumentacji Mechanicznej z Oddziałem Fotografii. W 1955 roku oddano do użytku gmach Biblioteki Publicznej m. st. Warszawy przy ul. Żelaznej 88, do którego przeniesiono zbiory przedwojennej Czytelni Naukowej z Osiedla Fundacji Wawelbergów przy ul. Ludwiki 1. W tym samym czasie, w gmachu na ul. Anielewicza 2 (d. Gęsia) ulokowano na piętrze wypożyczalnię nr 53 Biblioteki Publicznej m. st. Warszawy, a w bloku przy ul. Nowolipie 20, wypożyczalnię nr 21 dla dzieci i młodzieży. Od 1955 r., przy obecnej al. Solidarności 90, działo Zaoczne Policealne Studium Bibliotekarskie kształcące nowe kadry w tym zawodzie.
W szóstej dekadzie XX wieku wzniesiono kilka kolejnych budynków dla państwowych szkół podstawowych: SP nr 122 przy ul. Niskiej 5, SP nr 167 ul. Miłej 26, SP nr 170 im. Juliana Marchlewskiego na ul. Smoczej 19 (dziś gimnazjum), SP nr 210 im. Bohaterów Pawiaka ul. Karmelicka 13, SP 222 im. Jana Brzechwy przy ul. Esperanto 7a, SP nr 234 im. Juliana Tuwima przy ul. Esperanto 5. W zimą 1971 r. LO nr XXX im. Jędrzeja Śniadeckiego z ul. Żelaznej 88/90 otrzymało nowy budynek przy ul. Wolność 1/3, a w dawnym, po remoncie, urządzono biura wolskiego urzędu dzielnicowego. SP nr 4 na ul. Nowolipie 6, skasowano i ofiarowano gmach na potrzeby LO nr V im. Józefa Poniatowskiego. Męskie, państwowe Liceum i Gimnazjum nr V z klasami o profilu humanistycznym i matematyczno przyrodniczym zostało założone w 1918 r. i w latach międzywojennych znajdowało się na Żoliborzu w gmachu przy ul. Płk. Lisa-Kuli 16.
 Po 1977 r. LO nr XLV im. Romualda Traugutta znajduje się w budynku po SP nr 167 w tzw. 1000-latce przy ul. Miłej 26. Gmach wzniesiono w 1967 roku według standardowego projektu zgodnie z lansowanym hasłem: Tysiąc szkół na tysiąclecie. W podobnym gmachu przy ul. Miłej 5 urządzona LO im. Aleksandra Fredro. Na ul. Smoczą 6, przeniesiono z Łazienek Królewskich, Liceum Plastyczne im. Wojciecha Gersona. Przy ul. Stawki pobudowano zespół pawilonów na potrzeby szkół zawodowych: samochodowych i poligraficznych,
 W 1972 roku w odrestaurowanej, klasycystycznej kamienicy z lat 1780-1782 wzniesionej dla królewskiego jubilera F. Jakobsona, przy al. Świerczewskiego 105 (ob. Solidarności) umieszczono Instytut Archeologii i Etnologii PAN.
W XXI w. Muranów stał się znowu jednym z ważniejszych centrów edukacyjnych Warszawy. W opuszczonych budynkach fabrycznych firmy „Polfer” przy ul. Pawiej, zakładach przy ul. Wolność 2a, w przebudowanych budynkach kotłowni na Nowolipkach 6 i 8; przy Stawkach, w al. Solidarności- w pałacu Działyńskich i w paru jeszcze miejscach zorganizowano kilka nowych placówek prywatnego i państwowego szkolnictwa na poziomie akademickim, głównie o profilu prawniczo- administracyjno- ekonomicznym i pedagogicznym. Studencki akademik od lat stoi przy ul. Zamenhofa.
 
 Krzysztof Oktabiński
 


[1]Ilustrowany przewodnik po Warszawie, op. cit., s. 161
[2] F. M. Sobieszczański, tamże, s. 19. W 1868 roku w całej Warszawie na 111 szkół: prywatnych męskich i żeńskich było 70, ogólne rządowe 37, specjalnych rządowych było 4.
[3] Tamże, s. 16; wyczerpująco na ten temat pisał dr Lech Królikowski w swojej rozprawie habilitacyjnej pt.: Szkoły i oświata dawnej Warszawy w latach 1657-1939. Warszawa 2006, mps, passim
[4] Z. Borzymińska, R. Żebrowski, PO-LIN. Kultura Żydów Polskich w XX w. Warszawa 1993, s. 92
[5] Z. Borzymińska, Szkolnictwo żydowskie w Warszawie 1831-1870, Warszawa 1994, s. 193
[6]  F. M. Sobieszczański, op. cit., s. 20
[7] M. Fuks, Żydzi w Warszawie. Życie codzienne. Wydarzenia. Ludzie, Poznań 1992, s. 103
[8] Warszawskie średnie szkoły ogólnokształcące w latach 1918-1939. Katalog wystawy w Muzeum Woli, opr. S. Modzelewski, L. Świerczek, Warszawa 1991, s. 42-54
[9] S. Starzyński, Warszawa przyszłości, Warszawa 1936, s. 78
[10] Tamże
[11] Aneks 1. Placówki Publicznych Szkół  Powszechnych w tzw. dzielnicy Zachodniej i na Muranowie w latach 1930. Nr 2 Nowolipki 76, Nr 7 Chłodna 11, Nr 8 Krochmalna 64, Nr 9 Nowolipki 40, Nr 10 Nowolipki 80, Nr 11 Smocza 37, Nr 12 Dzika 74, Nr 17 Ogrodowa 69, Nr 19 Chłodna 11, Nr 21 Bema 81, Nr 22 Elektroalna 53, Nr  23 Chłodna 11, Nr 26 Żelazna 34, Nr 62 Nowolipki 68, Nr 63 Wolska 125, Nr 69 i 167 Plac Parysowski 9, Nr 71 Niska 4/6, Nr 72, 165 i 166 Chłodna 11, Nr 73 Górczewska 15, Nr 76 Smocza 8, Nr 87 Nowolipie 80, Nr 93 Karolkowa 64, Nr 96 Nowolipki 76, Nr 100 Leszno 20, Nr 107 Wolska 123, Nr 108 Towarowa 31, Nr 109 Wolność 16, Nr 111 Ogodowa 69, Nr 112 Elektroalna 53, Nr 117 Smocza 37, Nr 120 i 122 Stawki 21, Nr 131 Niska 4/6, Nr 138 Nowolipki 40, Nr 139 i 140 Młynarska 2, Nr 141 i 142 Ostroroga 11, Nr 157 Gęsia 9, Nr 158 Nowolipki 52, Nr 162 Wolność 16, Nr 173 Nowolipki 6. Wg: Szkoły powszechne Rzeczypospolitej Polskiej, red. M. Falski, Warszawa (b.d.), s. 3 – 6. Szkoły średnie w tzw. dzielnicy Zachodniej i na Muranowie w latach 1930. Samorządowe Gimnazjum I Miejskie im. Sowińskiego ul. Młynarska 2, Gimnazjum 8-kl. Żenskie R. Gaczeńskiej i E. Kasprowskiej ul. Chłodna 15, Gimnazjum 8-kl. Żeńskie  J. Zaborowskiej – Michalskiej, ul. Chłodna 68, Gimnazjum 8-kl. Żeńskie W. Jędryczkowskiej ul.  Elektroalna 11, Gimnazjum Męskie Wł. Wyrzykowskiego ul. Krochmalna 48, Gimnazjum Męskie J. Finkla ul. Leszno 14, Gimnazjum Koedukacyjne T-wa Pomocy Emigrantom Rosyjskim ul. Leszno 25, Gimnazjum 8-kl. Żeńskie Z. Rozenfeldowej ul. Leszno 27, Gimnazjum Żeńskie M. Rubinstein-Dicksteinowej ul. Leszno 56, Gimnazjum Męskie T-wa Szkoły Średniej „Collegium” ul. Leszno 84, Gimnazjum Męskie S- ki z o.o. „Laor” Nalewki 2 a, Gimnazjum Humanistyczne Żeńskie - S. Przyłuckiej, ul. Nowolipki 6, Gimnazjum Żeńskie H. Kaleckiego, ul. Nowolipki 25, Gimnazjum III Męskie Zw. Zaw. N. P. Szk. Śr. ul. Nowolipki 29, Gimnazjum 8-kl. Koedukacyjne Buki-Cygielsztrajcha ul. Orla 11. Wg: Szkoły Rzeczypospolitej Polskiej w roku szkolnym 1930/31, red. M. Falski, Warszawa 1933, s. 468-478
[12] Aneks 2. Żydowskie, żeńskie szkoły średnie działające do 1939 roku na Muranowie i najbliższej okolicy: Gimnazjum Humanistyczne Żeńskie - S. Przyłuckiej, z prawami państwowymi na ul. Nowolipki 6; Prywatne Gimnazjum i Liceum „Chavaceles” nr 160, humanistyczne działające w latach 1916-1940 ul. Świętojerska 22; Prywatne Gimnazjum i Liceum Cecylii Goldman – Landaumowej nr 148, humanistyczne działające w latach 1853-1940, na ul. Przejazd 5; Szkoła Towarzystwa Opiekuńczego „Jehudyjah” (Żydówka) Prywatne Gimnazjum i Liceum nr 149, humanistyczne (1893-1940) na ul. Długiej 55; Prywatne Gimnazjum Hermana Kaleckiego założone w 1897 roku przez Zofię Kalecką i Liceum Hermana Kaleckiego nr 150, matematyczno-przyrodnicze, ul. Nowolipki 45; Prywatne Gimnazjum i Liceum Frydy Mirlasowej nr 151, humanistyczne (1904-1940) ul. Długa 50; Prywatne Gimnazjum i Liceum Sary Prysłuckiej nr 155, humanistyczne (1917-1940) ul. Długa 29; Prywatne Gimnazjum i Liceum Zofii Rozenfeldowej nr 157, humanistyczne (1907-1940) ul. Długa 42; Prywatne Gimnazjum i Liceum Marii Rubinstein – Dicksteinowej nr 157, humanistyczne (1886-1940) na ul. Leszno nr 56; Prywatne Gimnazjum i Liceum Perli Zaksowej nr 162, humanistyczne (1891-1940) ul. pl. Krasińskich 10; Prywatne Gimnazjum i Liceum Towarzystwa Zjednoczenia Nauczycieli Spółka z o.o nr 161, humanistyczne (1915-1940) ul. Rymarska 12. Żydowskie, prywatne męskie szkoły średnie:Prywatne Gimnazjum i Liceum Towarzystwa ”Askola” nr 102, humanistyczne (1916-1940) ul. Tłomackie 11; Prywatne Gimnazjum i Liceum Spółki ”Chinuch” nr 101, humanistyczne (założone w 1907 r. w Suwałkach od 1910-1940 w Warszawie) ul. Ogrodowa 27; Prywatne Gimnazjum i Liceum Jakuba Finkla nr 99, humanistyczne (1915-1940) ul. Leszno 14; Prywatne Gimnazjum i Liceum Męskie S- ki z o.o. „Laor” (Ku światłu) nr 104, humanistyczne (1924-1940) ul. Nalewki 2 a; Prywatne Gimnazjum i Liceum Męskie S- ki z o. o. ”Spójnia” nr 103, humanistyczne (1925-1940) ul. Długa 27; Prywatne Gimnazjum i Liceum Męskie Spółki ”Chinuci” (Wychowanie) na pl. Krasińskich 3, mające prawa szkół państwowych.Wg L. Świerczek, Warszawskie średnie szkoły ogólnokształcące w latach 1918-1939. Katalog wystawy w MHW-Oddział Muzeum Woli, Warszawa 1991, s. 42-54
[13] Por. R.Gawkowski, Sport na Woli w latach 1918-1939, „Zeszyty wolskie’ nr 7 (2005) s. 20-28
[14] Wiele szczegółów z życia codziennego mieszkańców zawierają opublikowane, zbeletryzowane wspomnienia m.in.: P. Gojawiczyńskiej, Dziewczęta z Nowolipek, Warszaw 1962, J. Hena, Nowolipie, Warszawa 1991, B. Singera, Moje Nalewki, Warszawa 1959 o ulicy Leszno wspominali też; I. Baliński, Wspomnienia o Warszawie, Edinburgh 1946, s. 34, K.Wroczyński, Z moją młodością przez Warszawę, Warszawa 1957, s. 67, A. Lange, Leszno,[w:] Poezje wybrane, Warszawa 1960, s. 27-32.